امیر کبیر و ایران

( 3 )

اهمیت مقام تاریخی امیر به سه چیز است : نوآوری در راه نشر فرهنگ و دانش و صنعت جدید ، پاسداری هویت ملی و استقلال سیاسی ایران در مقابله با تعرض غربی ، اصلاحات سیاسی مملکتی و مبارزه با فساد اخلاق مدنی .

پایه شخصیت میرزا تقی خان پیش از آغاز خدمت دیوانی ریخته شد و پا به پای خدمات دولتی و ماموریتهای سیاسی او تکامل یافت . در نخستین مرحله که از تحصیل مکتب سر خانه قائم مقام فارغ گشت ، خط و ربطی پیدا کرد ، به رسم زمان مقداری تاریخ و ادبیات فارسی و عربی آموخت و فن حساب و سیاق یاد گرفت . تا اینجا بهره ای از دانش جدید نداشت اما مهمتر از همه چیز استعدادش در سرای قائم مقام شکفته شد ، منش و خوی استوارش نیز به حد زیادی مدیون پرورش در آن خاندان است .

درس سیاست را در دستگاه حکومت ولیعهد عباس میرزا آموخت و به اصلاحاتی که به دست او و وزیرانش میرزا بزرگ و میرزا ابو القاسم انجام

می گرفت توجه و معرفت یافت.از آن گذشته چون به خدمت استیفای نظام پیوست با خبرگان نظامی و دیگرماموران اروپائی که در تبریزگرد آمده بودند ، سر و کار یافت ، ذهن تیز و زود باورش نیرو گرفت .

در آن هنگام که به وزارت آذربایجان رسید ، در کار سیاست بسیار ورزیده و ماهر بود . زبان ترکی را که بر اثر اقامت در تبریز یاد گرفته بود ، در مدت چهار سال سفارت در عثمانی تکمیل کرد و با نماینده آن دولت به زبان ترکی اسلامبولی بدون مترجم کفتگو می نمود .

سر چشمه دیگر اندیشه ترقیخواهانه امیر را ترجمه کتاب های خارجی می ساخت . خاصه آثار فرانسوی . در سفارت ارزنة الروم نیز برخی از همان کتاب ها را گرد آورد و مترجم خود ژان داود را به ترجمه آنها گماشت . از مجموع آنها کتاب مفصل ارزنده ای در احوال تاریخی و جغرافیائی و سیاسی و اقتصادی جهان ، به دستیاری منشی او دبیر الملک فراهانی تالیف گردید . امیر خود بر این کار نظارت داشت .

امیر کبیر از نظر رابطه اش با اجتماع نماینده روح زمان بود و روح تاریخ زمان را بیداری مشرق در برخورد استیلای مدنیت مغرب می ساخت و آن تمدنی بود عالمگیر که روز بروز بر نیروی تحرکش افزود و تعادل نسبی شرق و غرب را در قرن دوازدهم هجری ( هجدهم میلادی ) درهم فرو ریخته بود . در قرن هجدهم که تاریخ مغرب زمین عصر روشنائی و بسط دانش و تجسس علمی بود ، سرتا سر مشرق زمین را نا بسامانی ، نا ایمنی ،

بی دانشی ، جنگها و کشمکش های داخلی فرا گرفته بود .

وقتی که به دبیری هیات نمایندگی ایران همراه خسرو میرزا به روسیه رفت و ده ماهی در آنجا گذراند ، در اوان جوانی و هنوز لوح ضمیرش پاک بود . مشاهده پیشرفت های جامعه ای که تا یکصد و بیست سال پیش از آن در تاریکی بسر می برد و اکنون به سروری رسیده ، در آئینه خاطر میرزا تقی مثل دیگر همراهان تاثیر بخشید . شناخت این تجربه حسی در رابطه با نقشه اصلاحات بعدی او بسیار با معنی است .

میرزا تقی با جریان اصلاح طلبانه دیگری که بر خورد مستقیم داشت ، جنبش دوره " تنظیمات " عثمانی است . در سفارت چهار ساله خود به

ارزنة الروم ناظر تحول سیاسی و اجتماعی کشور همسایه بود . اما تاثیر تنظیمات را در ذهن و اندیشه او نباید گزاف دانست و نه در ارزش ماهیت آن زیاده روی کرد .

یکی از منابع اطلاعات میرزا تقی خان ، روز نامه های خارجی بود که به دستور او از کشور های فرانسه و انگلیس و روس و اتریش و عثمانی و هندوستان می رسید . " برجیس " انگلیسی مامور ترجمه قسمتی از آنها بود و میرزا عبدالله " ترجمه نویس " تحریر میکرد . این ترتیب را از آغاز صدارتش نهاد و گزارش های " ترجمه روزنامه " را بصورت جزوه ای برای امیر فراهم می نمودند .

... ادامه دارد

برگشت